محمد حسين عقيلى خراسانى شيرازى

24

مخزن الأدويه ( دائرة المعارف خوردنيها و داروهاى پزشكى سنتى ايران ) ( فارسى )

خوبى باشند و همچنين تير و موميائى و نفط و امثال اينها اما آنچه نبائي است بدستور مذكور يعني آنچه اوراق و ازهار است بايد كه بكيرند از اماكن مختصه بهريك فصل و زمان و وقت لائق و بعد رسيدن بكمال خود و پيش از افتادن از درخت و پژمردكى و متغير شدن هيأت و رنك و بوى آن و در سايه به احتياط تمام خشك كنند و از غبار و رطوبات و غيرها محفوظ دارند مكر آنچه را آفتاب ضعيف نكرده‌اند و عرض كمال خشكى آن باشد كه در آفتاب بكمال احتياط خشك نمايند و آنچه از قبيل به زور باشد واجب است كه بكيرند آن را بعد بستن و مستحكم شدن جرم و خشك شدن رطوبت آنها به حد اعتدال و زائل شدن خامي و رو به زردى و پژمردگي آوردن اوراق و بدستور در سايه خشك نمايند و از كرد و غبار و اختلاط باشياء غريبه و رسيدن نم و رطوبات و كرمي و خشكى بسيار بدانها محفوظ دارند * بدانكه * ادويهء نباتيه ذوات كيفيات منحر مفرده و مركبه در بلدان محرفه بالكيفية و اراضي صلبه بهتر يافت مىشوند و هميشه دواها در ان بلدان و اراضي قويتر مىباشند و لهذا ادويهء جبلي و سهلي و برى اقوىاند از بستاني در اكثر امور و ادويه بارده در بلدان حاره و بالعكس نيز و كيفت آنها در اكثر امور شديدتر و قويتر مىباشد و ادويهء معتدله در بلدان معتدله و رطبه در بلدان يابسه پس اخذ آنها از ان بلدان و اراضي اولى از غير آنها است و آنچه از قبيل قصبان و قشور باشد بدستور بايد كه بعد از نمو و رسيدن بكمال لائق به حال آن و پيش از پژمردكي و خشكي و كنجي و پيچيدكي اخذ نمايند و بدستور خشك نموده محفوظ دارند و آنچه از قبيل اصول است بعد از اخذ ثمر و هنكام ريختن بركهاى ان و قبل از ريختن تمامي آنها اخذ نمايند بلكه آخر فصل خريف بهتر است و بدستور خشك نمايند و آنچه از حشايش باشد بتمامي اخذ بايد نمود در هنكام كمال بلوغ و رسيدكي و تر و تازكي و عدم نقصان اخذ نمايند و بدستور خشك كنند و نكاه دارند تا به مصرف لايق آيد و آنچه از قبيل اثمار باشد نيز بدستور بعد كمال نضج و رسيدن و قبل از پژمرده شدن و افتادن خودبخود از درخت اخذ نمايند مكر آنكه منظور و مطلوب خام آن باشد يا نيم‌رس آن و آنچه را از آنها درست با پوست خشك بايد نمود همان قسم درست خشك نمايند و آنچه را مقشر و يا ورق بايد نمود پوست كنده و ورق كرده خشك نمايند و آنچه را بريسمان بايد كشيد بريسمان كشيده در سايه يا بآفتاب كمي به احتياط خشك نمايند و از كرد و غبار و نم و رطوبت و نموست و نكرج و فساد و خوردن كرم و غيرها محفوظ دارند و بالجملة بايد كه كل ادويه نباتيه را در كمال هنكام رسيدكي و نداوت و پيش از روبحشكي و پژمردكي و ضعف و نقصان آوردن اخذ نمايند و در هنكام صفا و كرمى و خشكي هوا بهتر است از هنكام كدورت و برودت و رطوبت آن و آنچه باران خورده و قريب العهد بان باشد ضعيف است و ادويهء بريه و صحرائيه اقوىاند از بستانيه و حجم و ضخامت آنها كمتر است در اكثر و جبليه اقوىاند از بريه و شكوفهاى كلها آنچه باليده‌تر و خوشبوتر و شكفته و پژمرده نشده باشد بهتر است از مخالف آن مكر كل سرخ قبل از تمامي شكفتن اخذ آن بهتر است و همچنين بستاني آن و از بركها آنچه ضخيم‌تر و خوشبوتر و تازه‌تر باشد بهتر است و از قضبان و اصول آنچه كجي و پرمردكي آن كمتر باشد و از به زور آنچه بزركتر و فربه‌تر و چرب‌تر و سنكين‌تر باشد بهتر است و از فواكه آنچه شاداب‌تر پركوشت‌تر و سنكين‌تر باشد و لون و طعم و رائحه هريك ازينها كه بهتر و زياده و قويتر باشد اقوى است از مخالف اينها و اما لبن شبوم هركاه تازه آن بهم رسد بطريق مقرر لبن از ان اخذ نمايند و الا اكر تازهء آن بهم تر شد كه شير از ان كرفته شود بدستور سائر ينوعات پوست تازهء آن را بشويند و يا خشك آن را در آب كرم بخيسانند و در آفتاب بكذارند تا غليظ و لزج كردد پس آب آن را جدا كرده خشك نمايند و لبن خشخاش را كه افيون است از خشخاش مصرى و يا كازروني يا عظيم‌آبادى در مصر و كازرون به شروطى كه در افيون ان شاء اللّه تعالى